اصلاح و بازپس گیری

سیاست اصلاح، ابراز نگرانی و بازپس‌گیری مقالات

نشریه پژوهش‌های نوین در علوم پزشکی، بهداشت و سلامت (MHHJR) متعهد است سوابق علمی منتشرشده را با دقت، شفافیت و مسئولیت‌پذیری حفظ کند. با توجه به اهمیت صحت اطلاعات در حوزه علوم پزشکی، بهداشت و سلامت، هرگونه خطای علمی، خطای ویرایشی، نگرانی درباره اعتبار یافته‌ها یا تخلف احتمالی در فرآیند پژوهش و انتشار، پس از دریافت و بررسی شواهد، توسط سردبیر و هیئت تحریریه بررسی خواهد شد.

هدف از این سیاست، تنبیه نویسندگان نیست؛ بلکه حفظ صحت و یکپارچگی سوابق علمی و اطلاع‌رسانی شفاف به خوانندگان است. بازپس‌گیری مقاله زمانی انجام می‌شود که اعتبار علمی مقاله یا قابلیت اتکای نتایج و یافته‌های آن به‌طور جدی مخدوش شده باشد. این رویکرد با اصول منتشرشده برای اصلاح و بازپس‌گیری مقالات علمی همخوان است.

1. اصلاح مقالات

وجود خطا در یک مقاله منتشرشده لزوماً به معنای بازپس‌گیری مقاله نیست. در صورتی که خطای شناسایی‌شده محدود باشد و اعتبار کلی یافته‌ها، نتایج یا نتیجه‌گیری مقاله را تحت تأثیر اساسی قرار ندهد، نشریه می‌تواند نسبت به انتشار اصلاحیه (Correction) اقدام کند.

اصلاحیه می‌تواند در مواردی مانند موارد زیر منتشر شود:

اشتباه در نام یا مشخصات نویسندگان؛
اشتباه در وابستگی سازمانی نویسندگان؛
خطاهای تایپی یا ویرایشی مهم؛
اشتباه در اعداد، جداول یا داده‌ها که قابل اصلاح باشد؛
خطا در شکل‌ها، نمودارها یا توضیحات آنها؛
خطای جزئی در متن که بر نتیجه‌گیری اصلی مقاله اثر اساسی نداشته باشد؛
خطا در اطلاعات کتابشناختی یا سایر اطلاعات منتشرشده.

اصلاحیه باید به مقاله اصلی مرتبط باشد و ماهیت خطا و اصلاح انجام‌شده را به‌صورت روشن بیان کند.

در مواردی که اصلاح مقاله ضروری باشد، نشریه تلاش خواهد کرد اصلاحیه را در سریع‌ترین زمان ممکن پس از تأیید موضوع منتشر کند. در صورت امکان، نسخه جدید مقاله نیز با ذکر تاریخ و توضیح تغییرات ثبت خواهد شد. اصول کنترل نسخه و ثبت اصلاحات در نشر پزشکی بر شفافیت تغییرات و حفظ نسخه‌های قبلی تأکید دارند.

2. تفاوت اصلاحیه و بازپس‌گیری

اصلاحیه زمانی مناسب است که خطا محدود باشد و با اصلاح آن، اعتبار کلی مقاله همچنان حفظ شود.

بازپس‌گیری زمانی مطرح می‌شود که شواهد نشان دهد نتایج یا نتیجه‌گیری‌های مقاله قابل اعتماد نیستند یا تخلف جدی در فرآیند پژوهش یا انتشار رخ داده است.

به‌طور کلی، اگر تنها بخش کوچکی از مقاله دچار خطا باشد و سایر بخش‌های مقاله معتبر باقی بمانند، اصلاحیه می‌تواند راهکار مناسب‌تری باشد؛ اما اگر خطا یا تخلف به اندازه‌ای جدی باشد که نتوان به یافته‌ها و نتیجه‌گیری‌های مقاله اعتماد کرد، بازپس‌گیری می‌تواند ضروری باشد.

3. بازپس‌گیری مقالات

بازپس‌گیری (Retraction) اقدامی رسمی برای اعلام این موضوع است که یک مقاله منتشرشده دیگر نباید به‌عنوان یک منبع علمی معتبر برای اتکا به یافته‌ها یا نتیجه‌گیری‌های آن مورد استفاده قرار گیرد.

مقاله ممکن است در شرایط زیر مشمول بازپس‌گیری شود:

3-1. وجود خطای اساسی

چنانچه پس از انتشار مشخص شود که یک خطای مهم در محاسبات، روش پژوهش، تحلیل داده‌ها یا سایر بخش‌های علمی مقاله باعث شده است نتایج یا نتیجه‌گیری‌های اصلی قابل اعتماد نباشند، مقاله ممکن است بازپس‌گیری شود.

3-2. جعل داده‌ها

ارائه داده‌ها یا نتایجی که در واقعیت تولید یا مشاهده نشده‌اند، از موارد جدی تخلف پژوهشی محسوب می‌شود و می‌تواند منجر به بازپس‌گیری مقاله شود.

3-3. دستکاری یا تحریف داده‌ها

هرگونه دستکاری عمدی داده‌ها، تصاویر، جداول، نتایج یا فرآیند تحلیل با هدف ارائه نتیجه‌ای نادرست یا گمراه‌کننده می‌تواند موجب بازپس‌گیری مقاله شود.

3-4. سرقت علمی

استفاده از متن، ایده، داده، تصویر، جدول یا سایر بخش‌های آثار دیگران بدون استناد و انتساب مناسب، در صورت احراز تخلف، می‌تواند موجب بازپس‌گیری مقاله شود.

3-5. انتشار تکراری یا همپوشان

اگر مشخص شود بخش قابل توجهی از مقاله یا داده‌های آن پیش‌تر در نشریه دیگری منتشر شده و این موضوع هنگام ارسال یا انتشار به‌درستی اعلام نشده است، نشریه می‌تواند موضوع را بررسی کرده و در صورت احراز تخلف، نسبت به بازپس‌گیری اقدام کند.

3-6. نقض حقوق مالکیت فکری

در صورتی که مقاله شامل مطالب، تصاویر، داده‌ها یا سایر محتوایی باشد که بدون مجوز قانونی مورد استفاده قرار گرفته و این موضوع اعتبار یا قانونی‌بودن انتشار مقاله را تحت تأثیر قرار دهد، امکان بررسی برای بازپس‌گیری وجود خواهد داشت.

3-7. پژوهش غیراخلاقی

در صورتی که مشخص شود پژوهش با نقض جدی اصول اخلاق پژوهش انجام شده است، از جمله موارد مرتبط با مشارکت‌کنندگان انسانی یا حیوانی، نشریه می‌تواند موضوع را بررسی و در صورت احراز تخلف، اقدامات لازم از جمله بازپس‌گیری را انجام دهد.

3-8. دستکاری فرآیند داوری

چنانچه شواهدی از جعل هویت داور، ارائه اطلاعات جعلی درباره داوران، دستکاری فرآیند داوری یا سایر اقدامات غیرمجاز برای تأثیرگذاری بر نتیجه داوری به دست آید، مقاله می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد و در صورت احراز تخلف، بازپس‌گیری شود.

3-9. عدم اعلام تعارض منافع اساسی

عدم افشای یک تعارض منافع مهم که بتواند بر تفسیر نتایج، توصیه‌ها یا ارزیابی علمی مقاله تأثیر اساسی داشته باشد، می‌تواند از موارد بررسی بازپس‌گیری باشد. COPE نیز عدم افشای تعارض منافع اساسی را در شرایط مشخص از دلایل احتمالی بازپس‌گیری می‌داند.

4. ابراز نگرانی

در شرایطی که درباره صحت، اعتبار یا سلامت یک مقاله نگرانی جدی وجود داشته باشد، اما اطلاعات موجود برای تصمیم‌گیری نهایی درباره اصلاح یا بازپس‌گیری کافی نباشد، نشریه می‌تواند «ابراز نگرانی» (Expression of Concern) منتشر کند.

ابراز نگرانی به معنای اثبات تخلف نویسندگان نیست؛ بلکه به خوانندگان اطلاع می‌دهد که موضوعی مهم درباره مقاله در حال بررسی است.

پس از تکمیل بررسی، بسته به نتیجه، ممکن است یکی از اقدامات زیر انجام شود:

عدم نیاز به اقدام بیشتر؛
انتشار اصلاحیه؛
انتشار توضیح یا اطلاعیه تکمیلی؛
بازپس‌گیری مقاله.

ابراز نگرانی نباید صرفاً به‌عنوان شکل خفیف‌تر بازپس‌گیری تلقی شود؛ بلکه ابزاری برای اطلاع‌رسانی به خوانندگان در شرایطی است که بررسی موضوع هنوز ادامه دارد.

5. فرآیند بررسی درخواست اصلاح یا بازپس‌گیری

هرگونه درخواست یا گزارش درباره یک مقاله منتشرشده باید تا حد امکان مستند باشد.

پس از دریافت درخواست، مراحل کلی زیر طی خواهد شد:

دریافت درخواست یا گزارش؛
بررسی اولیه موضوع توسط دبیرخانه یا سردبیر؛
بررسی مستندات و شواهد ارائه‌شده؛
در صورت نیاز، درخواست توضیح از نویسنده یا نویسندگان؛
بررسی موضوع توسط سردبیر و هیئت تحریریه؛
در صورت لزوم، درخواست اطلاعات تکمیلی از مؤسسه، دانشگاه یا نهاد مرتبط؛
تصمیم‌گیری درباره اقدام مناسب؛
اطلاع‌رسانی به طرف‌های مرتبط در صورت ضرورت؛
انتشار اصلاحیه، ابراز نگرانی یا اطلاعیه بازپس‌گیری، در صورت نیاز؛
ثبت و حفظ سوابق تصمیم در آرشیو نشریه.

نوع و میزان بررسی متناسب با ماهیت و اهمیت موضوع تعیین خواهد شد.

6. درخواست بازپس‌گیری توسط نویسندگان

نویسندگان می‌توانند در صورت کشف یک خطای جدی یا مشکل اساسی در مقاله منتشرشده، موضوع را به دبیرخانه نشریه اطلاع دهند.

درخواست نویسندگان باید شامل موارد زیر باشد:

عنوان مقاله؛
نام نویسنده یا نویسندگان؛
مشخصات انتشار مقاله؛
شرح دقیق مشکل؛
دلیل درخواست اصلاح یا بازپس‌گیری؛
مستندات مرتبط، در صورت وجود.

درخواست بازپس‌گیری توسط نویسندگان به‌صورت خودکار به معنای بازپس‌گیری مقاله نیست. موضوع توسط سردبیر و هیئت تحریریه بررسی و بر اساس شواهد درباره اقدام مناسب تصمیم‌گیری خواهد شد.

7. درخواست بازپس‌گیری توسط اشخاص ثالث

پژوهشگران، داوران، اعضای هیئت علمی، مؤسسات علمی و سایر اشخاص ذی‌نفع می‌توانند نگرانی مستند خود را درباره یک مقاله به دبیرخانه نشریه اعلام کنند.

نشریه از دریافت گزارش‌های مستند استقبال می‌کند و آنها را بدون پیش‌داوری بررسی خواهد کرد.

صرف طرح یک ادعا به معنای اثبات تخلف نیست و تصمیم نهایی پس از بررسی شواهد اتخاذ خواهد شد.

8. محرمانگی فرآیند بررسی

اطلاعات مربوط به بررسی‌های اخلاقی و علمی تا حد امکان محرمانه نگهداری خواهد شد.

با این حال، در مواردی که برای حفظ سلامت سوابق علمی، اطلاع‌رسانی به خوانندگان، دانشگاه یا مؤسسه مربوط، یا رعایت الزامات قانونی ضروری باشد، نشریه می‌تواند اطلاعات لازم را با طرف‌های ذی‌ربط در میان بگذارد.

9. اطلاع‌رسانی درباره بازپس‌گیری

در صورت بازپس‌گیری مقاله، نشریه اطلاعیه‌ای رسمی منتشر خواهد کرد.

اطلاعیه بازپس‌گیری باید تا حد امکان شامل موارد زیر باشد:

عنوان مقاله؛
نام نویسنده یا نویسندگان؛
مشخصات کتابشناختی مقاله؛
تاریخ انتشار؛
علت یا علل بازپس‌گیری؛
تاریخ بازپس‌گیری؛
مرجع یا نهادی که بازپس‌گیری را انجام داده است؛
توضیح مختصر درباره وضعیت مقاله.

اطلاعیه بازپس‌گیری باید به مقاله اصلی پیوند داشته باشد و مقاله نیز به‌صورت واضح دارای برچسب «بازپس‌گیری شده» (Retracted) باشد. این رویکرد برای جلوگیری از استفاده ناآگاهانه از مقاله بازپس‌گرفته‌شده در مطالعات بعدی اهمیت دارد.

10. حفظ مقاله بازپس‌گرفته‌شده

مقاله بازپس‌گرفته‌شده معمولاً از آرشیو نشریه حذف کامل نخواهد شد؛ زیرا حفظ سابقه انتشار برای شفافیت علمی و تاریخی اهمیت دارد.

نسخه مقاله در آرشیو باقی می‌ماند، اما وضعیت آن به‌صورت واضح با عنوان «بازپس‌گرفته‌شده» مشخص خواهد شد و در صورت امکان، اطلاعیه بازپس‌گیری به آن متصل می‌شود.

این رویکرد با توصیه‌های مربوط به حفظ سوابق علمی و جلوگیری از حذف کامل مقالات از آرشیوهای الکترونیکی همخوان است.

11. بازپس‌گیری و انتشار مجدد

در شرایط استثنایی، ممکن است مشخص شود که مقاله به دلیل یک خطای غیرعمدی و اساسی نیازمند اصلاح گسترده است، اما داده‌ها و اساس پژوهش همچنان معتبر هستند.

در چنین شرایطی، پس از بررسی دقیق، ممکن است اصلاح اساسی و انتشار نسخه جدید با توضیح شفاف درباره تغییرات در نظر گرفته شود.

در چنین مواردی، نسخه قبلی نباید بدون توضیح از سوابق علمی حذف شود و ارتباط میان نسخه قبلی، اطلاعیه اصلاح یا بازپس‌گیری و نسخه جدید باید حفظ شود.

12. اشتباهات مربوط به تولید و ویرایش

در صورتی که خطا ناشی از فرآیند ویرایش، صفحه‌آرایی، تولید یا انتشار مقاله توسط نشریه باشد، موضوع توسط دبیرخانه بررسی خواهد شد.

چنانچه خطا بر درک مقاله یا اطلاعات علمی آن تأثیر داشته باشد، نشریه می‌تواند اصلاحیه رسمی منتشر کند.

هدف نشریه در این موارد، اصلاح سریع و شفاف سوابق علمی و جلوگیری از انتشار اطلاعات نادرست است.

13. تغییر نام یا ترتیب نویسندگان پس از انتشار

هرگونه درخواست برای اضافه‌کردن، حذف یا تغییر ترتیب نویسندگان پس از انتشار مقاله باید به‌صورت مستند بررسی شود.

در صورت درخواست تغییر در فهرست نویسندگان، نشریه می‌تواند توضیح و تأیید کتبی نویسندگان مرتبط را درخواست کند. تغییر نویسندگی پس از انتشار بدون بررسی و مستندسازی مناسب انجام نخواهد شد.

14. مسئولیت نویسندگان

نویسندگان مسئول صحت و اصالت محتوای مقاله خود هستند و باید:

داده‌ها و یافته‌های واقعی و قابل استناد ارائه کنند؛
از جعل و دستکاری داده‌ها خودداری کنند؛
منابع را به‌درستی ذکر کنند؛
از انتشار تکراری خودداری کنند؛
تعارض منافع مرتبط را اعلام کنند؛
در صورت مشاهده خطای مهم پس از انتشار، نشریه را مطلع کنند؛
در فرآیند بررسی اصلاح یا بازپس‌گیری با نشریه همکاری کنند.

15. مسئولیت سردبیر و هیئت تحریریه

سردبیر و هیئت تحریریه مسئول بررسی منصفانه و مستند نگرانی‌های مطرح‌شده درباره مقالات منتشرشده هستند.

تصمیم درباره اصلاح، ابراز نگرانی یا بازپس‌گیری باید بر اساس شواهد و با هدف حفظ اعتبار سوابق علمی اتخاذ شود و نباید صرفاً بر اساس فشارهای شخصی، سازمانی یا منافع تجاری انجام گیرد.

16. ارتباط با دانشگاه یا مؤسسه پژوهشی

در مواردی که بررسی موضوع نیازمند اطلاعاتی درباره فرآیند پژوهش، داده‌ها، مجوزهای اخلاقی یا رفتار پژوهشی نویسندگان باشد، نشریه می‌تواند با دانشگاه، مؤسسه پژوهشی یا نهاد مسئول مرتبط ارتباط برقرار کند.

در صورت انجام بررسی رسمی توسط مؤسسه مربوط، نشریه می‌تواند نتیجه بررسی را در تصمیم‌گیری خود مورد توجه قرار دهد.

با این حال، مسئولیت تصمیم نهایی درباره وضعیت مقاله منتشرشده در نشریه بر عهده سردبیر و هیئت تحریریه خواهد بود. راهنماهای COPE نیز بر همکاری میان نشریه و مؤسسات پژوهشی در موارد مرتبط با سلامت پژوهش تأکید دارند.

17. استناد به مقالات بازپس‌گرفته‌شده

مقاله‌ای که بازپس‌گرفته شده است نباید مانند یک مقاله معتبر و تأییدشده مورد استناد قرار گیرد، مگر آنکه استناد به آن صرفاً با هدف بحث درباره بازپس‌گیری، خطای علمی یا تاریخچه موضوع باشد.

نشریه تلاش خواهد کرد وضعیت بازپس‌گیری مقاله را در صفحه مقاله به‌صورت واضح مشخص کند تا خوانندگان هنگام مشاهده یا استناد به مقاله از وضعیت آن مطلع باشند.

18. اصل شفافیت

تمامی اقدامات مربوط به اصلاح و بازپس‌گیری با هدف حفظ اعتماد جامعه علمی و جلوگیری از گمراه‌شدن خوانندگان انجام خواهد شد.

نشریه تلاش می‌کند اطلاعیه‌های اصلاح و بازپس‌گیری را:

روشن؛
دقیق؛
مستند؛
بی‌طرفانه؛
قابل دسترسی؛
مرتبط با مقاله اصلی

منتشر کند.

اطلاعیه بازپس‌گیری باید دلیل اقدام را به‌صورت مشخص بیان کند و از به‌کارگیری عبارات توهین‌آمیز یا اتهام‌آمیز غیرضروری خودداری شود. این رویکرد با توصیه‌های COPE درباره اطلاعیه‌های بازپس‌گیری همخوان است.

19. نتیجه‌گیری

نشریه پژوهش‌های نوین در علوم پزشکی، بهداشت و سلامت (MHHJR) اصلاح و بازپس‌گیری را بخشی از فرآیند مسئولانه انتشار علمی می‌داند.

هدف اصلی این سیاست، حفظ صحت، اعتبار، شفافیت و قابلیت اعتماد سوابق علمی است. وجود اصلاحیه یا بازپس‌گیری به‌تنهایی نباید به‌عنوان اقدامی تنبیهی علیه نویسندگان تلقی شود؛ بلکه این اقدامات برای اصلاح سوابق علمی و اطلاع‌رسانی صحیح به جامعه علمی انجام می‌شوند.

نشریه متعهد است موضوعات مرتبط با مقالات منتشرشده را با رعایت انصاف، محرمانگی، مستندسازی و اصول اخلاق حرفه‌ای بررسی کند و در صورت ضرورت، وضعیت مقاله را به‌صورت شفاف به خوانندگان اعلام نماید.

دوره ها و شماره ها

نمایه سازی در پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی اطلاعات بیشتر

درباره نشریه