سیاست تعارض منافع
نشریه پژوهشهای نوین در علوم پزشکی، بهداشت و سلامت (MHHJR) بر اهمیت شفافیت، بیطرفی و استقلال علمی در فرآیند ارسال، داوری، تصمیمگیری و انتشار مقالات تأکید دارد.
تعارض منافع (Conflict of Interest) زمانی ممکن است ایجاد شود که منافع شخصی، مالی، حرفهای، علمی، سازمانی یا سایر منافع مرتبط با نویسنده، داور، سردبیر یا اعضای هیئت تحریریه بتواند بهطور مستقیم یا غیرمستقیم بر قضاوت، تفسیر نتایج، فرآیند داوری یا تصمیم انتشار یک مقاله تأثیر بگذارد یا چنین تصوری را در خوانندگان ایجاد کند.
وجود تعارض منافع لزوماً به معنای وقوع رفتار نادرست یا غیراخلاقی نیست؛ مهم آن است که تعارضهای مرتبط بهصورت شفاف اعلام و بهدرستی مدیریت شوند.
1. هدف سیاست تعارض منافع
هدف این سیاست عبارت است از:
-
حفظ استقلال و بیطرفی علمی نشریه؛
-
افزایش شفافیت در فرآیند داوری و انتشار؛
-
جلوگیری از تأثیر منافع شخصی یا مالی بر تصمیمهای علمی؛
-
فراهمکردن امکان ارزیابی مستقل مقاله توسط خوانندگان؛
-
ایجاد رویهای مشخص برای اعلام و مدیریت تعارض منافع؛
-
حفظ اعتماد نویسندگان، داوران، پژوهشگران و خوانندگان به نشریه.
2. تعارض منافع نویسندگان
تمامی نویسندگان موظفاند هرگونه تعارض منافع واقعی، بالقوه یا قابل ادراک را که ممکن است با مقاله آنها مرتبط باشد، در زمان ارسال مقاله اعلام کنند.
تعارض منافع نویسنده ممکن است شامل موارد زیر باشد:
2-1. تعارض منافع مالی
از جمله:
-
دریافت کمک مالی برای انجام پژوهش؛
-
دریافت گرنت یا حمایت پژوهشی؛
-
اشتغال یا همکاری مالی با یک شرکت مرتبط با موضوع مقاله؛
-
دریافت حقالتألیف، مشاوره یا حقالزحمه از یک سازمان مرتبط؛
-
مالکیت سهام یا منافع مالی در یک شرکت مرتبط؛
-
دریافت حمایت مالی برای سفر، شرکت در همایش یا فعالیت علمی؛
-
وجود قرارداد یا توافق مالی مرتبط با نتایج پژوهش.
نویسندگان باید نام سازمان یا مؤسسه تأمینکننده حمایت مالی و در صورت لزوم نوع حمایت را اعلام کنند.
2-2. تعارض منافع حرفهای
ممکن است نویسنده با سازمان، دانشگاه، شرکت یا فردی که موضوع مقاله با آن ارتباط دارد، رابطه حرفهای داشته باشد.
این روابط در صورت تأثیرگذاری احتمالی بر قضاوت علمی باید اعلام شوند.
2-3. تعارض منافع شخصی
روابط شخصی یا خانوادگی نزدیک با افرادی که ممکن است از نتایج مقاله سود یا زیان ببرند، در صورت ارتباط با مقاله باید اعلام شوند.
2-4. تعارض منافع علمی و دانشگاهی
مواردی مانند رقابت علمی، اختلاف حرفهای، همکاری نزدیک یا ارتباط علمی با پژوهشگران یا گروههایی که مستقیماً با موضوع مقاله مرتبط هستند، در صورت ایجاد احتمال تأثیرگذاری بر قضاوت علمی باید مورد توجه قرار گیرند.
2-5. مالکیت فکری
وجود پتنت، درخواست ثبت اختراع، مالکیت فکری، حق بهرهبرداری تجاری یا سایر منافع مالکیتی مرتبط با نتایج پژوهش باید اعلام شود.
3. اعلام منابع مالی پژوهش
نویسندگان باید منابع مالی مورد استفاده برای انجام پژوهش را بهصورت شفاف اعلام کنند.
این اطلاعات میتواند شامل موارد زیر باشد:
-
نام سازمان یا مؤسسه تأمینکننده بودجه؛
-
شماره گرنت یا قرارداد، در صورت وجود؛
-
نوع حمایت مالی؛
-
نقش تأمینکننده مالی در طراحی پژوهش؛
-
نقش تأمینکننده مالی در جمعآوری و تحلیل دادهها؛
-
نقش تأمینکننده مالی در نگارش مقاله؛
-
نقش تأمینکننده مالی در تصمیم برای ارسال یا انتشار مقاله.
اگر تأمینکننده مالی هیچ نقشی در طراحی، اجرای پژوهش، تحلیل دادهها، نگارش مقاله یا تصمیم برای انتشار نداشته است، نویسندگان میتوانند این موضوع را نیز بهصورت صریح بیان کنند.
4. عدم وجود تعارض منافع
اگر نویسندگان هیچ تعارض منافع مرتبطی نداشته باشند، باید این موضوع را بهصورت روشن اعلام کنند.
نمونه عبارت پیشنهادی:
«نویسندگان اعلام میکنند که هیچگونه تعارض منافع مالی، حرفهای، شخصی یا سازمانی مرتبط با این مقاله وجود ندارد.»
در صورت استفاده از نسخه انگلیسی:
“The authors declare that there are no financial, professional, personal, or institutional conflicts of interest related to this article.”
5. تعارض منافع داوران
داوران باید پیش از پذیرش داوری، بررسی کنند که آیا رابطه یا منفعتی دارند که بتواند بر ارزیابی بیطرفانه مقاله تأثیر بگذارد یا چنین تصوری ایجاد کند.
داور در صورت وجود تعارض منافع قابل توجه باید موضوع را به سردبیر اطلاع دهد و در صورت لزوم از داوری مقاله کنارهگیری کند.
تعارض منافع داور میتواند شامل موارد زیر باشد:
-
همکاری پژوهشی اخیر با یکی از نویسندگان؛
-
همکاری در انتشار مقاله یا کتاب با نویسنده؛
-
رابطه استاد و دانشجو با یکی از نویسندگان؛
-
رقابت مستقیم علمی یا حرفهای؛
-
رابطه شخصی نزدیک؛
-
اختلاف یا تعارض حرفهای جدی؛
-
وابستگی سازمانی مرتبط با نویسنده؛
-
منافع مالی مرتبط با نتایج مقاله؛
-
داشتن پتنت یا منافع مالکیتی مرتبط با موضوع مقاله؛
-
هر رابطه دیگری که بتواند استقلال داوری را تحت تأثیر قرار دهد.
داور نباید از اطلاعات محرمانه موجود در مقاله برای منافع شخصی یا حرفهای خود استفاده کند.
6. تعارض منافع سردبیر و اعضای هیئت تحریریه
سردبیر و اعضای هیئت تحریریه نیز موظفاند هرگونه تعارض منافع مرتبط با مقاله را اعلام کنند.
اگر سردبیر یا عضو هیئت تحریریه:
-
نویسنده مقاله باشد؛
-
با یکی از نویسندگان همکاری نزدیک داشته باشد؛
-
رابطه شخصی یا حرفهای نزدیک با نویسنده داشته باشد؛
-
از نتایج مقاله منفعت مالی یا حرفهای کسب کند؛
-
با نویسنده رقابت مستقیم داشته باشد؛
-
یا هر رابطه دیگری داشته باشد که استقلال تصمیمگیری را تحت تأثیر قرار دهد،
نباید در تصمیمگیری درباره مقاله نقش مؤثر داشته باشد و در صورت نیاز، مسئولیت رسیدگی به مقاله به سردبیر یا عضو دیگری از هیئت تحریریه واگذار خواهد شد.
7. مقالات اعضای هیئت تحریریه
مقالاتی که توسط سردبیر، اعضای هیئت تحریریه یا افراد وابسته به نشریه ارسال میشوند، باید همانند سایر مقالات و بدون امتیاز ویژه بررسی شوند.
ارسال مقاله توسط یکی از اعضای هیئت تحریریه نباید موجب تأثیرگذاری بر انتخاب داوران، نتیجه داوری یا تصمیم نهایی انتشار شود.
در صورت وجود تعارض منافع، فرد دارای تعارض از فرآیند تصمیمگیری مربوط به مقاله کنار گذاشته خواهد شد.
8. تعارض منافع و فرآیند داوری دوسو ناشناس
نشریه برای حفظ استقلال و بیطرفی فرآیند داوری، از داوری دوسو ناشناس (Double-Blind Peer Review) استفاده میکند.
در این فرآیند، هویت نویسندگان و داوران تا حد امکان از یکدیگر پنهان نگه داشته میشود.
با این حال، ناشناسبودن فرآیند داوری به معنای حذف الزام اعلام تعارض منافع نیست و داوران همچنان موظفاند هرگونه تعارض احتمالی را به سردبیر اطلاع دهند.
9. تعارض منافع مربوط به مؤسسات و سازمانها
در صورتی که پژوهش با حمایت یا مشارکت یک دانشگاه، بیمارستان، شرکت، مؤسسه تحقیقاتی، سازمان دولتی یا غیردولتی انجام شده باشد، این ارتباط باید در صورت مرتبطبودن با مقاله بهصورت شفاف اعلام شود.
وجود حمایت سازمانی بهخودیخود به معنای وجود تعارض منافع نیست؛ اما در صورتی که سازمان مربوطه بتواند بر طراحی پژوهش، تحلیل دادهها یا گزارش نتایج تأثیر بگذارد، این رابطه باید افشا شود.
10. پژوهشهای مرتبط با شرکتها یا محصولات
در مقالاتی که به دارو، تجهیزات پزشکی، محصولات بهداشتی، خدمات درمانی، فناوریهای پزشکی یا سایر محصولات تجاری میپردازند، نویسندگان باید هرگونه ارتباط مالی یا حرفهای خود با تولیدکننده، مالک یا عرضهکننده محصول مورد بررسی را اعلام کنند.
این موارد میتواند شامل:
-
دریافت حمایت مالی؛
-
مشاوره؛
-
اشتغال؛
-
دریافت حقالزحمه؛
-
مالکیت سهام؛
-
دریافت تجهیزات یا مواد پژوهشی؛
-
قرارداد پژوهشی؛
-
مالکیت فکری؛
-
دریافت کمک هزینه سفر یا شرکت در رویداد علمی
باشد.
11. نقش تأمینکننده مالی
تأمین مالی پژوهش نباید بهگونهای باشد که استقلال علمی نویسندگان یا تصمیم سردبیر را تحت تأثیر قرار دهد.
نویسندگان باید در صورت وجود حمایت مالی، نقش تأمینکننده مالی را در مراحل مختلف پژوهش و انتشار مقاله مشخص کنند.
در صورت عدم دخالت تأمینکننده مالی در فرآیند پژوهش و انتشار، این موضوع باید بهصورت شفاف اعلام شود.
12. تعارض منافع پنهان یا کشفشده پس از انتشار
اگر پس از انتشار مقاله مشخص شود که یک تعارض منافع مهم اعلام نشده است، نشریه موضوع را بررسی خواهد کرد.
بسته به ماهیت و اهمیت موضوع، اقدامات احتمالی میتواند شامل موارد زیر باشد:
-
درخواست توضیح از نویسندگان؛
-
انتشار اصلاحیه؛
-
انتشار توضیح درباره تعارض منافع؛
-
اطلاعرسانی به خوانندگان؛
-
بررسی تأثیر تعارض منافع بر اعتبار مقاله؛
-
در موارد جدی، بررسی امکان بازپسگیری مقاله.
عدم اعلام تعارض منافع بهخودیخود لزوماً به معنای بازپسگیری مقاله نیست و تصمیم نهایی بر اساس اهمیت تعارض و تأثیر احتمالی آن بر مقاله اتخاذ خواهد شد.
13. تعارض منافع و تصمیمگیری درباره انتشار
وجود تعارض منافع لزوماً مانع انتشار مقاله نیست.
اصل اساسی، افشای شفاف و مدیریت مناسب تعارض منافع است.
در صورتی که مقاله از نظر علمی معتبر باشد و تعارض منافع بهدرستی اعلام و مدیریت شده باشد، وجود تعارض منافع بهتنهایی نباید موجب رد مقاله شود.
14. نحوه اعلام تعارض منافع در مقاله
اطلاعات مربوط به تعارض منافع باید در بخش مشخصی از مقاله درج شود.
این بخش میتواند با عنوان:
تعارض منافع
یا در نسخه انگلیسی:
Conflict of Interest
در مقاله قرار گیرد.
در صورت وجود تعارض، نویسندگان باید نوع تعارض و طرف مرتبط را بهصورت روشن بیان کنند.
در صورت نبود تعارض، نویسندگان باید عدم وجود تعارض منافع را اعلام کنند.
15. مسئولیت نویسندگان
نویسندگان مسئول ارائه اطلاعات صحیح و کامل درباره تعارض منافع خود هستند.
آنها موظفاند:
-
تعارضهای مالی مرتبط را اعلام کنند؛
-
روابط حرفهای مرتبط را افشا کنند؛
-
منافع شخصی یا سازمانی مرتبط را در صورت تأثیرگذاری احتمالی اعلام کنند؛
-
منابع مالی پژوهش را مشخص کنند؛
-
نقش حامی مالی را توضیح دهند؛
-
در صورت کشف تعارض جدید پس از ارسال یا انتشار، نشریه را مطلع کنند.
16. مسئولیت داوران
داوران موظفاند:
-
پیش از پذیرش داوری، تعارض منافع احتمالی را بررسی کنند؛
-
در صورت وجود تعارض جدی، سردبیر را مطلع کنند؛
-
اطلاعات مقاله را محرمانه نگه دارند؛
-
از استفاده شخصی یا حرفهای از اطلاعات محرمانه مقاله خودداری کنند؛
-
ارزیابی خود را بر اساس معیارهای علمی و بدون جانبداری انجام دهند.
17. مسئولیت سردبیر و هیئت تحریریه
سردبیر و هیئت تحریریه موظفاند:
-
تعارضهای منافع مرتبط با فرآیند تصمیمگیری را شناسایی کنند؛
-
در صورت وجود تعارض، فرد مربوط را از تصمیمگیری کنار بگذارند؛
-
استقلال فرآیند داوری را حفظ کنند؛
-
اطلاعات مربوط به تعارض منافع را با دقت و محرمانگی مدیریت کنند؛
-
در موارد لازم، اصلاحیه یا اطلاعیه مناسب منتشر کنند.
18. استقلال سردبیر و هیئت تحریریه
تصمیمگیری درباره پذیرش یا رد مقالات باید بر اساس کیفیت علمی، اصالت، تناسب موضوعی، روش پژوهش، نتایج و سایر معیارهای علمی نشریه انجام شود.
منافع تجاری، مالی، شخصی یا سازمانی نباید جایگزین معیارهای علمی در تصمیمگیری درباره انتشار مقاله شوند.
19. رسیدگی به موارد اختلاف
در صورت بروز اختلاف درباره وجود یا نحوه مدیریت یک تعارض منافع، موضوع توسط سردبیر بررسی خواهد شد.
در صورت مرتبطبودن تعارض با خود سردبیر، موضوع میتواند به یکی از اعضای واجد شرایط هیئت تحریریه که تعارض منافع ندارد ارجاع شود.
بررسی باید بر اساس اطلاعات و شواهد موجود و با حفظ محرمانگی انجام شود.
20. شفافیت در انتشار
نشریه تلاش میکند اطلاعات مربوط به تعارض منافع و منابع مالی مرتبط با مقاله را بهگونهای منتشر کند که خوانندگان بتوانند درک مناسبی از روابط احتمالی مؤثر بر پژوهش داشته باشند.
اعلام تعارض منافع به معنای رد یا تأیید علمی مقاله نیست؛ بلکه بخشی از فرآیند شفافیت در انتشار علمی است.
21. اصل نهایی
نشریه پژوهشهای نوین در علوم پزشکی، بهداشت و سلامت (MHHJR) بر این باور است که اعلام شفاف تعارض منافع، یکی از عناصر مهم حفظ اعتماد در ارتباط میان نویسندگان، داوران، سردبیران و جامعه علمی است.
تمامی طرفهای درگیر در فرآیند انتشار موظفاند هرگونه منفعت یا رابطهای را که ممکن است بر قضاوت علمی اثرگذار باشد یا چنین تصوری ایجاد کند، بهصورت شفاف اعلام و مدیریت کنند.
هدف این سیاست، تضمین شفافیت، استقلال علمی، بیطرفی در داوری و سلامت فرآیند انتشار است.
